Νίκος Πουλαντζάς

Νίκος Πουλαντζάς

Παρασκευή, 23 Δεκεμβρίου 2016

Ο ΣΚΡΟΥΤΖ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟΣ ...

Πολύ κουβέντα έγινε και γίνεται για την ευχετήρια κάρτα του Υπουργείου Οικονομικών, στην οποία συμβολίζεται ο Σόιμπλε με τη μορφή του αρχέτυπου "τσιγγούνη" Σκρουτζ. Να η φωτογραφία



και το κείμενο του Υπουργείου, όπως αυτό αναπαράγεται στην Εφημερίδα των Συντακτών.

«Ίσως όλες οι χριστουγεννιάτικες ιστορίες να έχουν κάποιον φοβερό και τρομερό Εμπενίζερ κλειστό σαν στρείδι που υποδέχεται μέσα στην απέραντη μοναξιά του τα πνεύματα των Χριστουγέννων.
Ισως και η δική μας χριστουγεννιάτικη ιστορία να μην αποτελεί εξαίρεση.
Όμως, φίλοι και συνεργάτες, αγαπητοί και αγαπημένοι, οι δικές μας ευχές είναι πέρα και πάνω από τους Εμπενίζερ αυτού του κόσμου.
Δεν το βάζουν κάτω οι ευχές μας, όπως δεν το βάζουμε κάτω και εμείς.
Χρόνια πολλά και καλά, με υγεία και αγάπη. Με το βλέμμα στραμμένο στους ανθρώπους μας»
Μπαίνω στον πειρασμό κι εγώ να σχολιάσω το γεγονός. Από δύο διακριτές, αλλά συμπληρωματικές οπτικές.
Ας δούμε την εικόνα. Ο Σκρουτζ καθισμένος στην πολυθρόνα του, κοντά στη φωτιά, παραμονή Χριστουγέννων. Απλώνει τα χέρια να ζεσταθεί, γέρικα, οστεώδη δάκτυλα. Μια λάμπα φωτίζει, πάνω στη φωτιά το κατσαρόλι που ζέστανε τη βραδυνή του σούπα, το πιάτο και το κουτάλι στο τραπέζι. Έχει ηδη φάει, μας το λέει ο Ντίκενς αυτό, 
Ναι, είναι μια εικόνα μοναξιάς και σκληρής λιτότητας στη ζωή, Δεν υπάρχει πλούτος, η θέρμανση είναι υποτυπώδης, τα έπιπλα κοινά και υποψιαζόμαστε ότι το ύφασμα της πολυθρόνας είναι ταλαιπωρημένο. Ούτε άφθονο φαγητό, ούτε κρασί, τίποτα. Απέραντη μοναξιά, καλά το λέει η ανακοίνωση, ενός γέρου που επέλεξε να στερηθεί τα πάντα: Έρωτα, χαρά, ανέσεις, φίλους και συγγενείς. Κλειστός σα στρείδι, πάλι καλά το λέει η ανακοίνωση.
Αλλά ο Σκρουτζ δεν είναι πρόσωπο. Είναι ιδεότυπος. Και δεν είναι ο ιδεότυπος του "τσιγγούνη". Αποτυπώνει το Βρετανό κεφαλαιούχο των αρχών του 19ου αιώνα, που δεν ξοδεύει, συσσωρεύει. Αποταμιεύει, δηλαδή, και επενδύει. Η εικόνα του δεν είναι δημιούργημα του Ντίκενς, της φαντασίας του λογοτέχνη, η εικόνα του αναδύεται μέσα από τα εγχειρίδια της Πολιτικής Οικονομίας της εποχής, του Άνταμ Σμιθ και του Ρικάρντο, που επαινούν τη φειδώ και την αποταμίευση, και του Μάλθους, από την αντίθετη πλευρά, που ψέγει αυτή τη λιτή διαβίωση, αντιπαραθέτοντάς την προς την "επιδεικτική" κατανάλωση των γαιοκτημόνων και αριστοκρατών. Αυτόν τον ιδεότυπο της κλασικής πολιτικής οικονομίας "δανείζεται" ο Ντίκενς για να κτίσει την ιστορία του, μια ιστορία μαγευτική σε κάθε περίπτωση. 
Από τη στιγμή που κατανοήσουμε ότι ο Σκρουτζ είναι ιδεότυπος, κατανοούμε την αστοχία του Υπουργείου Οικονομικών. Γιατί αντιμετωπίζει τον Σόιπλε ως άτομο, όχι ως φορέα πολιτικών, γαιοπολιτικών και οικονομικών συμφερόντων. Ο "κακός", ο "μίζερος", ο "κλειστός σα στρείδι" Σόιμπλε που ζει την "απέρατη μοναξιά του". Ποσα λάθη σε λίγες γραμμές. Και πόσο αποκαλυπτικές είναι οι προβαλλόμενες ιδέες για τα θανάσιμα σφάλματα της ελληνικής διαπραγμάτευσης. Η ελληνική κυβέρνηση δεν κατανοεί ότι τα μνημόνια (1, 2, 3, ...) δεν οφείλονται στον χαρακτήρα του Σόιμπλε, αλλά στην υλικότητα των συμφερόντων που εκφράζονται από τον Σόιμπλε - τον κάθε Σόιμπλε, όπως και από τον κάθε Σκρουτζ.
Βασιζεται σε ιδιότητες προσώπων λειτουργικά αδιάφορες: Κατανόηση, γενναιοδωρία, εμπιστοσύνη, κοινοτική αλληλεγγύη, όπως αδιάφορες είναι λειτουργικά τα αντίστροφά τους, αυτά που καταλογίζονται στον Σόιμπλε. Αυτό σημαίνει σε απλά λόγια, ότι η ελληνική κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ και των ΑΝΕΛ αδυνατεί ή δε θέλει (διαλέξτε) να κατανοήσει τα στρατηγικά εγχειρήματα και το πεδίο συγκρούσεων που έχει διαμορφώσει τις τρέχουσες πολιτικές. Και αφού δεν τις κατανοεί, αρκείται στη διαχείρισή τους. Σε αυτόματο πιλότο. 
Ας δούμε πάλι την εικόνα. Ο Σκρουτζ δεν είναι μόνος στην κάρτα του Υπουργείου Οικονομικών. Στο δεξιό μέρος υπάρχει μια άλλη φιγούρα. Δεμένη με αλυσίδες που στην άκρη τους έχουν ένα τεράστιο σιδερένιο βάρος. Μια φιγούρα από το παρελθόν, το παρελθόν του Σκρουτζ. Είναι ο πεθαμένος συνέταιρός του, ο Μάρλεϋ. Επτά χρόνια πεθαμένος, μας λέει ο Ντίκενς μέσω του Σκρουτζ. Κουβαλάει το δικό του ιδεότυπο, εκείνο του αμαρτωλού που σέρνει τις αλυσίδες των εν ζωή αμαρτιών του. Οι αμαρτίες του παρελθόντος. Και ο Μάρλεϋ έρχεται να προειδοποιήσει. Αυτά που κάνει ο Σκρουτζ προσθέτουν μέτρα στη μελλοντική του αλυσίδα - που είναι ήδη μεγάλη. 
Αλλά αν ο Σόιμπλε ταυτίζεται με τον Σκρουτζ, ποιος είναι ο Μάρλεϋ; Η ανακοίνωση του Υπουργείου Οικονομικών σιωπά, ο Μάρλεϋ είναι αδιάφορος, η παρουσία του ασήμαντη, ο ρόλος του ανεξιχνίαστος συνεπώς. Ακόμη και ο συντάκτης της Εφημερίδας των Συντακτών τον μπερδεύει με ένα από τα πνεύματα των Χριστουγέννων. Έτσι, η δυναμική σχέση Σκρουτζ - Μάρλεϋ μένει στην αφάνεια, παρά το κραυγαλέο της εικόνας. Η εικόνα βοά, η σκέψη εν υπνώσει. 
Ο Μάρλεϋ είναι φιγούρα του παρελθόντος του Σκρουτζ. Της ιστορίας του. Και αν ο Σκρουτζ ταυτιστεί με τον Σόιμπλε, ο Μάρλεϋ είναι η ιστορία του Σόιμπλε. Όχι η προσωπική του ιστορία, η ιστορία της Γερμανίας.
Η ιστορία της Γερμανίας επιστρέφει σα φάντασμα και η εμφάνισή της προκαλεί ... Τι προκαλεί, άραγε; "Φαντασιοπληξίες" η πρώτη αντίδραση του Σκρουτζ. Το βαρύ στομάχι προκαλεί παραισθήσεις, η εκλογίκευση που ακολουθεί αμέσως μετά. Μετά η συνειδητοποίηση της υλικότητας του "οράματος". Ο τρόμος. Ο εξορκισμός να φύγει, να χαθεί, να πάψει να τον ενοχλεί. Ο Σκουρτζ = Σόιμπλε δεν θέλει να δει το παρελθόν του να γίνεται παρόν.
Αλλά ο ίδιος, ως ιδεότυπος, εκφραστής συγκεκριμενων υλικών συμφερόντων, κάνει τα πάντα ώστε το παρελθόν να γίνει μέλλον. Ο γερμανικός εθνικισμός και τα συνακόλουθά του δεν έφυγε, ούτε ήταν φαντασιοπληξία, ούτε παροδικό ιδεολόγημα. Η Γερμανική Ευρώπη δεν μπορεί πια να κρυφτεί πίσω από κομψές διατυπώσεις κοινοτητας των αντιμαζόμενων συμφερόντων. Το φάντασμα δεν είναι πια φάντασμα. 
Η ιστορία δείχνει ότι η κρίση εδράζεται στις επιτυχίες του πρόσφατου παρελθόντος. Ή, ορθότερα, σ' αυτές που εκλήφθηκαν ως επιτυχίες, ενώ απλώς ήταν οι νέοι μηχανισμοί κρίσης. Η περίπτωση του Ευρώ είναι μια χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση. Το νόμισμα πάντα αποτύπωνε κρατικη ισχύ. Ήταν και είναι αδιαχώριστο από την κρατική ισχύ. Το κοινό νόμισμα έπρεπε να θεμελιωθεί σε κρατική ισχύ.Την ισχύ του γερμανικού κράτους. Τα λοιπά είναι καλλωπιστικά στοιχεία σε έναν τραχύ λόγο.
Το Υπουργείο Οικονομικών διαβάζει αποσπασματικά και εσφαλμένα την εικόνα. Ο Σόιμπλε ευλόγως έχει το δικαίωμα να παραπονεθεί. Τι διάβασα εγώ, σας το είπα. Αυτό που διαβάζετε και ζείτε εσείς είναι το σημαντικό.       
     

Παρασκευή, 8 Ιουλίου 2016

MYRDAL: Ο ΦΑΥΛΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ

Δολοφονίες μαύρων από αστυνομικούς στις ΗΠΑ - δολοφονίες αστυνομικών από (ποιούς άραγε;) στις ΗΠΑ.

Ο κύκλος του αίματος ανοίγει ξανά - όχι ότι είχε κλείσει ποτέ. Πριν 70 χρόνια ο  Gunnar Myrdal έγραφε ότι το ζήτημα των φυλετικών προβλημάτων οφείλεται στη συμπεριφορά των λευκών, όχι στις φυλετικές μειονότητες. Σήμερα είναι καιρός να τον επαναφέρουμε τον  Gunnar Myrdal και την ανάλυση του στην επικαιρότητα, καθώς ο ρατσιστικός λόγος γίνεται όλο και πιο ισχυρός σε ΗΠΑ και Ευρώπη. 
Από το βιβλίο μου Η Πολιτική Οικονομία της Αγοράς Εργασίας, 2014.

MYRDAL: Ο ΦΑΥΛΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ

Το 1944 ο Σουηδός οικονομολόγος Gunnar Myrdal δημοσιεύει τα αποτελέσματα μιας εξαετούς εκτεταμένης κοινωνιολογικής έρευνας με τίτλο «An American Dilemma: The Negro Problem and Modern Democracy». Σε δύο τόμους, με περισσότερες από 1.500 σελίδες κυρίως κείμενο και παραρτήματα, αποτέλεσε την πρώτη συστηματική μελέτη, η οποία περιλαμβάνει και εκτεταμένη εμπειρική διερεύνηση, των σχέσεων μεταξύ μαύρων και λευκών στις ΗΠΑ.
            Το βασικό επιχείρημα που αναδεικνύεται από τον Myrdal είναι ότι «πολύ λίγα ερμηνεύονται όταν υποστηρίζουμε ότι ‘οι διακρίσεις οφείλονται στην προκατάληψη‘»[1].  Η προκατάληψη με τη σειρά της δημιουργείται από τις διακρίσεις.
            Ο Myrdal επισημαίνει τη λειτουργία ενός μηχανισμού που αυτοαναπαράγεται, ένα φαύλο κύκλο μεταξύ προκαταλήψεων και διακρίσεων. Οι προκαταλήψεις σε βάρος των μαύρων της Αμερικής οδηγούν στην εμφάνιση διακρίσεων στην κοινωνική ζωή, στην εκπαίδευση και στην αγορά εργασίας, διακρίσεων που επηρεάζουν τον τρόπο ζωής, τις φιλοδοξίες και τα εργασιακά προσόντα των μαύρων. Αποτέλεσμα είναι οι προκαταλήψεις να αυτο-επιβεβαιώνονται, να δείχνουν στους λευκούς ότι η εικόνα που είχαν για τους μαύρους και τις εργασιακές τους ικανότητες (σε ό,τι μας αφορά και περιοριζόμενοι στην αγορά εργασίας) ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Με αυτόν τον τρόπο, οι προκαταλήψεις εμμένουν και οδηγούν σε διακρίσεις εκ νέου.
            Ο Myrdal επισημαίνει ότι στον φαύλο κύκλο των διακρίσεων υπάρχουν τρεις κατηγορίες παραγόντων που συμβάλλουν καθοριστικά στην εμπέδωσή του: οι γενικές οικονομικές συνθήκες, τα πρότυπα και οι τρόποι συμπεριφοράς των μαύρων, και οι διακρίσεις. Οι παράγοντες αυτοί λειτουργούν σε σχέση αλληλεξάρτησης μεταξύ τους και συγκαθορίζουν την κατάσταση των μαύρων και τις σχέσεις μεταξύ των μαύρων και των λευκών. Ο Myrdal ονόμασε αυτόν τον συγκαθορισμό ως σωρευτική αιτιότητα (cumulative causation), ακριβώς για να δείξει τόσο την ύπαρξη σχέσεων αλληλοσυσχέτισης, όσο την κοινή συνισταμένη. Ακριβώς επειδή οι σχέσεις μεταξύ των τριών αυτών κατηγοριών παραγόντων είναι στενές, ο Myrdal είχε την ελπίδα ότι η μεταβολή σε μια κατηγορία, μέσω πολιτικής παρέμβασης, θα οδηγούσε σε ανατροπές και στις λοιπές, με τελικό αποτέλεσμα τη βελτίωση της θέσης των μαύρων και την άμβλυνση των διακρίσεων.
            Το ερώτημα του Myrdal δεν αφορούσε ευθέως τη θέση των μαύρων στην αγορά εργασίας. Ήταν ένα ευρύτερο κοινωνικό και πολιτικό ερώτημα: Πώς είναι συμβατή η πίστη των λευκών Αμερικανών στην ισότητα των ευκαιριών και στο σεβασμό των ατομικών δικαιωμάτων με την αντίληψη της εγγενούς ανισότητας μεταξύ των φυλών; Το Αμερικάνικο αυτό δίλημμα ο Myrdal θεωρούσε ότι είναι βαθειά πολιτικό, καθώς συνεπαγόταν τη σύγκρουση δύο διαφορετικών αξιακών συστημάτων: το αξιακό σύστημα της ισότητας και της δημοκρατίας ήταν σε σύγκρουση με το αξιακό σύστημα της φυλετικής υπεροχής. Από αυτήν την οπτική, το πρόβλημα των μαύρων, ήταν αποκλειστικά πρόβλημα των λευκών.
«Ο (Myrdal) τόνισε με έμφαση ότι “πολύ λίγα μπορούν να ερμηνευθούν με επιστημονικό τρόπο σε όρους των ιδιαιτεροτήτων των ίδιων των μαύρων … το πρόβλημα οφείλεται στους λευκούς”. Οι λευκοί διαθέτουν όλη την εξουσία, έχουν τη θέληση και τη δύναμη να περιορίσουν τις ευκαιρίες και τους πόρους που είναι διαθέσιμοι στους μαύρους. Στο βαθμό που η συμπεριφορά των μαύρων αποκλίνει από το σύνηθες, αυτή η αποκλίνουσα συμπεριφορά ήταν αποτέλεσμα των προνομίων των λευκών. Οι πράξεις των λευκών ήταν η κύρια αιτία για το φυλετικό ζήτημα, και αυτές οι πράξεις οφείλονταν σε ορισμένες πεποιθήσεις»[2].

Τα διαφορετικά συστήματα αξιών αποτυπώνονται στη διαφορετική ιεράρχηση των αντιληπτών προβλημάτων. Για τους λευκούς το μεγαλύτερο πρόβλημα θεωρήθηκε ότι είναι το πρόβλημα του συγχρωτισμού και, κυρίως, των μικτών γάμων. Δεν είναι τυχαίο ότι ένας από τους μεγαλύτερους – ρητά ή άρρητα ομολογούμενος – φόβος των λευκών ήταν ο αριθμός των μαύρων, η προοπτική διόγκωσης του πληθυσμού τους. Αντίθετα, στους μαύρους τα προβλήματα διακρίσεων στην αγορά εργασίας κατείχαν την πρώτη θέση. Για τους λευκούς το πρόβλημα της εργασίας ήταν χαμηλά ιεραρχημένο, καθώς η θέση τους – και οι διαφοροποιημένες αμοιβές τους – ήταν σχετικά ασφαλείς. Όμως, για τους μαύρους, το πρόβλημα της ισότητας στην αγορά ήταν ιδιαίτερα πιεστικό, καθώς ήταν η κοινωνική ομάδα που υφίστατο τις διακρίσεις.
            Ο Myrdal, αξιοποιώντας μια διεπιστημονική προσέγγιση του φαινομένου του ρατσισμού μπορεί να αναγνωρίσει και να ερμηνεύσει τους βασικούς κοινωνικούς μηχανισμούς που δημιουργούν και αναπαράγουν τις κοινωνικές διακρίσεις. Το έργο του προκάλεσε ένα σοκ στην κοινωνία των ΗΠΑ και πολλές πολιτικές που εφαρμόσθηκαν, ιδιαίτερα στην πολιτική του Προέδρου Johnson Πόλεμος κατά της Φτώχειας στα μέσα της δεκαετίας του 1960, είχαν αναφορά, έστω και διαθλαστικά, στο An American Dilemma
             Ωστόσο, η ενασχόλησή του με την λειτουργία του ρατσισμού στην αγορά εργασίας ήταν περιορισμένη. Ουσιαστικά, η θέση των μαύρων στην αγορά εργασίας μοιάζει καθορισμένη από το γενικό πλαίσιο λειτουργίας της ρατσιστικής ιδεολογίας. Όμως, η αγορά εργασίας διαδραματίζει, έστω και ελλειπτικά, τον κρίσιμο ρόλο στην εμπέδωση και αναπαραγωγή της ιδεολογίας της φυλετικής υπεροχής. Γιατί η αγορά εργασίας αποτελεί, στο σχήμα του Myrdal, τη λυδία λίθο όπου κρίνονται τα εργασιακά μειονεκτήματα που έχουν συσσωρεύσει στους μαύρους οι διακρίσεις που ενεργοποιούνται πριν από την αγορά εργασίας. Οι διακρίσεις που εμφανίζονται πριν από την αγορά εργασίας ενισχύουν τις διακρίσεις στην αγορά εργασίας και αυτές, με τη σειρά τους, επιβεβαιώνουν τις διακρίσεις πριν από την αγορά εργασίας.
            Ο Myrdal θεωρούσε ότι οι γενικές αρχές της θεώρησης των διακρίσεων κατά των μαύρων μπορούν να επεκταθούν, ώστε να εφαρμοσθούν και στην περίπτωση άλλων ομάδων που αντιμετωπίζουν διακρίσεις. Σε ένα παράρτημα του An American Dilemma αποπειράται μια ανάδειξη των προβλημάτων που συνεπάγεται η μεροληπτική αντιμετώπιση των γυναικών, χωρίς όμως να προχωρήσει σε μια συγκροτημένη αντιμετώπιση του θέματος. Ωστόσο, η συνεισφορά του Myrdal παραμένει, ακόμα και σήμερα, ως θεμελιώδης μεθοδολογική και θεωρητική προσέγγιση, καθώς ανέδειξε την αλληλοτροφοδότηση των διακρίσεων που εμφανίζονται πριν και στην αγορά εργασίας.







[1]               Αναφέρεται από τον S. Shulman, “Metaphors of Discrimination: A Comparison of Gunnar Myrdal and Gary Becker”, 1992, Review of Social Economy, σ. 436.
[2]               S. Shulman, “Metaphors of Discrimination: A Comparison of Gunnar Myrdal and Gary Becker”, 1992, Review of Social Economy, σ. 436.

Κυριακή, 29 Μαΐου 2016

ΤΑ "ΜΕΓΑΛΑ ΚΥΜΑΤΑ" ΤΗΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ERNEST MANDEL



Με τίμησαν οι παλιοί και αγαπημένοι φίλοι Κώστας και Γιάννα με την πρόσκλησή τους να μιλήσω στο Συνέδριο του Ινστιτούτου Πολιτικών και Κοινωνικών Ερευνών Παντελής Πουλιόπουλος για τον Ernest Mandel και τα Μεγάλα Κύματα της Καπιταλιστικής Ανάπτυξης (και ύφεσης).
Ομολογώ ότι παρασύρθηκα. Το θέμα είναι πολύ προκλητικό - τουλάχιστον για μένα.
Έγραψα πολλά, ήθελα να γράψω πολύ περισσότερα, για τη σχέση του Mandel με τις λοιπές προσεγγίσεις, τη Σχολή της Ρύθμισης, τις Κοινωνικές Δομές Συσσώρευσης,κυρίως, όμως, για το σήμερα. Είπα, βέβαια, πολύ λιγότερα.
Μια άλλη φορά, θα το συνεχίσω ...


  


Πέμπτη, 26 Μαΐου 2016

ΜΝΗΜΟΝΙΑ: ΑΠΟ ΤΗΝ "ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΥΠΟΤΙΜΗΣΗ" ΣΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ(;) ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ


Η ελληνική εμπειρία των Μνημονίων
Μορφοποίηση πολιτικής και επιπτώσεις

Power Point Presentation

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ, ΔΗΜΩΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΚΛΟΓΙΚΕΥΣΕΙΣ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΜΙΣΘΩΤΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ



Δεν υπάρχει τίποτε πιο αντιδραστικό και περισσότερο απάνθρωπο από το να ενοχοποιούνται τα θύματα.
Δεν υπάρχει τίποτε περισσότερο αντιεπιστημονικό να κατασκευάζουμε απόψεις από μεμονωμένα παραδείγματα.
Εδώ, μια πρώτη προσπάθεια, του 1993 δημοσιευμένη.
Ακολούθησε ένα βιβλίο το 2000.






ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΣΑΚΗ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑ 1993